Trong tiến trình hình sự ngoại tư pháp liên quan đến Linh mục Antôn Đặng Hữu Nam, một vấn đề đang nhận được sự quan tâm là vị trí của Đức cha Anphong Nguyễn Hữu Long.
Theo các sắc lệnh đã được công bố, Cha Antôn bị xem xét về hành vi được cho là công khai kích động sự chống đối hoặc thù ghét đối với Đấng Bản quyền, đồng thời làm tổn hại bất hợp pháp đến thanh danh của Đấng Bản quyền. Đức cha Anphong là Giám mục Giáo phận Vinh, là người ban hành sắc lệnh mở án, sắc lệnh triệu tập và cũng có thể là người ban hành quyết định cuối cùng ở cấp Giáo phận.
Như vậy, trong cùng một vụ việc, Đức cha Anphong vừa là Đấng Bản quyền có thẩm quyền xử lý, vừa là người được cho là trực tiếp bị các phát ngôn của Cha Antôn xúc phạm hoặc gây tổn hại thanh danh.
Điều này có đương nhiên làm cho tiến trình trái giáo luật không? Giáo luật có yêu cầu Đức Giám mục phải rút khỏi vụ việc hay chuyển thẩm quyền cho người khác không?
Câu trả lời không thể chỉ là “có” hoặc “không”, bởi cần phân biệt giữa thẩm quyền hợp pháp của Giám mục Giáo phận và yêu cầu bảo đảm sự vô tư trong một tiến trình hình sự.
Giám mục Giáo phận có thẩm quyền mở tiến trình
Trước hết, theo Bộ Giáo luật, khi Đấng Bản quyền nhận được thông tin ít nhất có vẻ đáng tin về một hành vi phạm tội, ngài có trách nhiệm điều tra thận trọng về sự việc, hoàn cảnh và khả năng quy trách nhiệm. Việc điều tra có thể được chính Đấng Bản quyền thực hiện hoặc được giao cho một người thích hợp. Đồng thời, phải tránh làm tổn hại thanh danh của bất kỳ ai trong quá trình điều tra. (Vatican)
Sau khi thu thập các dữ kiện, Đấng Bản quyền quyết định có mở tiến trình hình sự hay không, và nếu có, sẽ sử dụng thủ tục tư pháp hay thủ tục ngoại tư pháp.
Trong thủ tục ngoại tư pháp theo Điều 1720, Đấng Bản quyền phải thông báo cáo buộc và chứng cứ cho người bị cáo buộc, tạo cơ hội bào chữa, cân nhắc chứng cứ và các lập luận với hai vị hội thẩm, rồi mới có thể ban hành sắc lệnh nếu xác tín chắc chắn rằng hành vi phạm tội đã được chứng minh. (Vatican)
Vì vậy, xét về thẩm quyền thông thường, Đức cha Anphong là Giám mục Giáo phận nên có quyền khởi sự việc điều tra và mở một tiến trình đối với linh mục thuộc quyền mình.
Không thể chỉ vì ngài cho rằng mình là người bị xúc phạm mà lập tức kết luận mọi văn bản ngài ban hành đều vô hiệu.
Tuy nhiên, thẩm quyền hợp pháp không phải là vấn đề duy nhất cần xem xét.
Giáo luật cũng đòi hỏi người quyết định phải vô tư
Điều 1448 §1 của Bộ Giáo luật quy định rằng một thẩm phán không được nhận xét xử một vụ án nếu có lợi ích cá nhân liên quan đến vụ việc, hoặc vì những mối quan hệ, sự đối nghịch nghiêm trọng hay những hoàn cảnh khác có thể ảnh hưởng đến sự vô tư.
Quy định này trực tiếp nói đến thẩm phán trong một vụ án tư pháp. Nhưng đối với thủ tục hình sự ngoại tư pháp, Điều 1342 §3 còn xác định rằng những gì luật nói về thẩm phán trong việc áp đặt hoặc tuyên bố hình phạt cũng được áp dụng cho Bề trên ban hành hình phạt bằng sắc lệnh ngoại tư pháp, trừ khi bản chất vấn đề cho thấy khác đi hoặc đó chỉ là những quy định thuần túy về thủ tục. (Vatican)
Đây là điểm quan trọng.
Trong một thủ tục ngoại tư pháp, Đức Giám mục không mang danh nghĩa “thẩm phán” theo nghĩa của một tòa án. Tuy nhiên, khi chính ngài cân nhắc chứng cứ, đánh giá bản bào chữa, xác định tội trạng và quyết định hình phạt, ngài đang thực hiện một vai trò có nhiều điểm tương đồng với thẩm phán.
Do đó, nguyên tắc vô tư không thể bị bỏ qua chỉ vì tiến trình được thực hiện bằng sắc lệnh thay vì bằng một phiên tòa.
Đức cha Anphong có phải là “người bị hại” trong vụ việc?
Hai cáo buộc được nêu trong sắc lệnh có phạm vi không hoàn toàn giống nhau.
Đối với Điều 1373, đối tượng được luật bảo vệ là Tông Tòa hoặc Đấng Bản quyền trước những hành vi công khai kích động chống đối, thù ghét hay bất phục tùng. Trong trường hợp này, Đức cha Anphong là Đấng Bản quyền được cho là bị nhắm đến.
Đối với Điều 1390 §2, sắc lệnh cho rằng các phát ngôn của Cha Antôn đã gây tổn hại bất hợp pháp đến thanh danh của Đấng Bản quyền. Nếu cáo buộc được đặt ra theo cách đó, Đức cha Anphong không chỉ là người thi hành quyền quản trị mà còn là người cho rằng thanh danh của mình đã bị xâm phạm.
Vì vậy, có cơ sở để đặt câu hỏi rằng ngài có lợi ích cá nhân hoặc ít nhất có sự liên hệ trực tiếp với đối tượng đang được xem xét hay không.
Nhưng cần nói chính xác: các văn bản hiện có chưa đủ để kết luận Đức cha Anphong là “nguyên đơn” theo nghĩa tố tụng thông thường, cũng chưa đủ để khẳng định ngài không thể thực hiện bất cứ thẩm quyền nào trong vụ việc.
Vấn đề chủ yếu không phải là tước bỏ thẩm quyền của Giám mục Giáo phận, mà là liệu sự tham gia trực tiếp của ngài trong mọi giai đoạn có tạo ra một nghi vấn khách quan về tính vô tư hay không.
Vừa là người cho rằng mình bị xúc phạm, vừa là người quyết định có tội hay không
Nếu Đức cha Anphong là người cho rằng chính mình bị xúc phạm hoặc bị tổn hại thanh danh, nhưng đồng thời cũng là người:
– xác định có đủ căn cứ mở án;
– chấp thuận hoặc đánh giá chứng cứ;
– nhận và xem xét bản bào chữa;
– tham khảo ý kiến hai vị hội thẩm;
– kết luận Cha Antôn có phạm tội hay không;
– quyết định hình phạt;
thì câu hỏi về tính khách quan là hoàn toàn có cơ sở.
Trong pháp luật, sự vô tư không chỉ được đánh giá từ ý hướng chủ quan của người quyết định. Một người có thể thật sự tin rằng mình đang hành động công bằng, nhưng cấu trúc của tiến trình vẫn có thể làm nảy sinh nghi ngại khách quan.
Nói cách khác, không nhất thiết phải chứng minh Đức Giám mục có thành kiến cá nhân mới được đặt vấn đề. Chỉ riêng việc người ra quyết định cũng là người có thanh danh được cho là bị xâm phạm đã đủ để đòi hỏi những bảo đảm nghiêm ngặt hơn về thủ tục.
Đặt câu hỏi như vậy không đồng nghĩa phủ nhận quyền cai quản của Đức Giám mục. Đây là yêu cầu bình thường về sự minh bạch và công bằng trong một vụ án hình sự.
Giáo luật có bắt buộc Đức Giám mục phải rút khỏi vụ việc không?
Từ những điều luật được viện dẫn, chưa thể khẳng định rằng cứ khi Giám mục bị xúc phạm thì ngài đương nhiên mất toàn bộ thẩm quyền xử lý.
Điều 1717 cho phép Đấng Bản quyền tự mình hoặc thông qua người khác tiến hành điều tra. Điều đó cho thấy luật đã dự liệu khả năng ngài ủy nhiệm một người thích hợp, nhưng không phải trong mọi trường hợp đều bắt buộc phải làm như vậy. (Vatican)
Mặt khác, Điều 1448 đặt ra nguyên tắc người có lợi ích trong vụ án phải tránh đảm nhận vai trò xét xử. Khi kết hợp với Điều 1342 §3, có thể lập luận rằng nguyên tắc vô tư ấy cũng cần được cân nhắc đối với Bề trên ban hành sắc lệnh hình sự ngoại tư pháp. (Vatican)
Tuy nhiên, việc áp dụng Điều 1448 trực tiếp đến mức nào đối với một Đấng Bản quyền trong thủ tục ngoại tư pháp là vấn đề cần được đánh giá trên hồ sơ cụ thể. Không nên tuyên bố chắc chắn rằng tiến trình đã vô hiệu chỉ vì Đức Giám mục là người được cho là bị xúc phạm.
Cách nhận định thận trọng hơn là:
Đức cha Anphong vẫn có thẩm quyền quản trị đối với vụ việc, nhưng việc ngài đồng thời là người được cho là bị xúc phạm làm phát sinh một vấn đề thực sự về tính vô tư, cần được bảo đảm bằng những biện pháp thủ tục rõ ràng và có thể trở thành lý do để xem xét khi thượng cầu.
Hai vị hội thẩm có giải quyết được vấn đề khách quan không?
Theo Điều 1720, trước khi ban hành quyết định, Đấng Bản quyền phải cân nhắc các chứng cứ và lập luận cùng với hai vị hội thẩm. Đây là một bảo đảm quan trọng nhằm tránh việc quyết định chỉ dựa trên nhận định đơn phương của một người. (Vatican)
Tuy nhiên, vai trò của hội thẩm không giống với vai trò của các thẩm phán trong một tòa án tập thể.
Hội thẩm đưa ra ý kiến để trợ giúp Đấng Bản quyền, nhưng người ban hành quyết định cuối cùng vẫn là Đấng Bản quyền. Ý kiến của họ không tự động thay thế quyết định của Đức Giám mục và cũng không biến tiến trình thành một phiên tòa do ba thẩm phán cùng xét xử.
Vì vậy, việc có hai vị hội thẩm giúp tăng mức độ thận trọng, nhưng không hoàn toàn xóa bỏ câu hỏi: liệu người ban hành quyết định có đang trực tiếp phán xét một hành vi mà chính mình được cho là nạn nhân hay không?
Tính độc lập của các hội thẩm, khả năng tiếp cận đầy đủ hồ sơ và mức độ Đức Giám mục thực sự cân nhắc ý kiến của họ sẽ là những yếu tố quan trọng.
Có thể giao vụ việc cho người khác không?
Giáo luật cho phép Đấng Bản quyền giao việc điều tra sơ bộ cho một người thích hợp. Vì vậy, một biện pháp bảo đảm tính khách quan có thể là giao việc thu thập và đánh giá ban đầu cho một người không liên quan trực tiếp đến tranh chấp. (Vatican)
Trong các hoàn cảnh nhạy cảm, cũng có thể tham khảo ý kiến của các chuyên viên giáo luật độc lập hoặc xin hướng dẫn từ cơ quan có thẩm quyền của Tòa Thánh.
Tuy nhiên, ai có thẩm quyền ban hành quyết định cuối cùng còn phụ thuộc vào loại vụ án, quyền tài phán và việc ủy quyền hợp pháp. Không thể mặc nhiên cho rằng Chánh Văn phòng, Chưởng ấn, công chứng viên hay một hội thẩm có thể thay thế Đức Giám mục để ban hành hình phạt.
Điều quan trọng là mọi sự ủy nhiệm hoặc thay thế phải có căn cứ giáo luật rõ ràng, chứ không chỉ là một sự sắp xếp nội bộ nhằm tạo cảm giác khách quan.
Quyền bào chữa là bảo đảm quan trọng nhưng chưa đủ
Sắc lệnh triệu tập cho biết Cha Antôn có quyền đọc các cáo buộc và chứng cứ, ghi chép, nhờ người bào chữa và nộp bản biện hộ bằng văn bản.
Đây là các quyền căn bản. Điều 1342 đặc biệt nhấn mạnh rằng trong thủ tục ngoại tư pháp, quyền bào chữa phải được tôn trọng và người ban hành quyết định phải đạt tới sự xác tín luân lý về hành vi phạm tội. (Vatican)
Tuy nhiên, bảo đảm quyền bào chữa và bảo đảm sự vô tư là hai vấn đề có liên hệ nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Một đương sự có thể được phép trình bày bản bào chữa đầy đủ, nhưng vẫn đặt vấn đề nếu người đánh giá bản bào chữa cũng là người trực tiếp cho rằng mình bị xúc phạm.
Do đó, việc cho phép Cha Antôn bào chữa không tự động giải quyết toàn bộ câu hỏi về sự khách quan của người quyết định.
Quyền thượng cầu là cơ chế kiểm soát quan trọng nhất
Nếu Đức cha Anphong ban hành một sắc lệnh cuối cùng bất lợi, Cha Antôn có quyền yêu cầu chính ngài thu hồi hoặc sửa đổi quyết định. Nếu yêu cầu không được chấp nhận hoặc không được trả lời trong thời hạn luật định, Cha Antôn có thể thượng cầu hành chính lên cấp trên có thẩm quyền của Tòa Thánh.
Theo các Điều 1732–1739, cơ quan cấp trên khi xem xét việc thượng cầu không chỉ có thể giữ nguyên hoặc hủy quyết định. Cơ quan ấy còn có thể sửa đổi, thay thế, thu hồi hoặc điều chỉnh sắc lệnh theo phạm vi thẩm quyền. (Vatican)
Trong trường hợp này, vấn đề Đức cha Anphong vừa là người được cho là bị xúc phạm, vừa là người ban hành quyết định có thể trở thành một trong những lý do được nêu trong đơn thượng cầu.
Cha Antôn có thể yêu cầu cơ quan cấp trên xem xét:
– liệu nguyên tắc vô tư đã được bảo đảm hay chưa;
– chứng cứ có được đánh giá khách quan hay không;
– người ra quyết định có lợi ích trực tiếp trong vụ việc hay không;
– việc thực hiện thủ tục ngoại tư pháp có phù hợp với Điều 1342 và Điều 1720 hay không;
– quyền bào chữa có được bảo đảm thực chất hay chỉ trên hình thức;
– quyết định có dựa trên sự xác tín luân lý đầy đủ hay không.
Bởi vậy, quyền thượng cầu không chỉ là cơ hội xin giảm hình phạt. Đây còn là cơ chế để một cơ quan bên ngoài Giáo phận kiểm tra tính hợp pháp, hợp lý và công bằng của toàn bộ tiến trình.
Không nên vội kết luận Đức Giám mục “vừa đá bóng, vừa thổi còi”
Trong tranh luận trên mạng xã hội, có thể xuất hiện cách nói rằng Đức cha Anphong đang “vừa đá bóng, vừa thổi còi”. Cách diễn đạt này dễ gây chú ý nhưng không phản ánh đầy đủ cơ cấu quyền bính trong Giáo hội.
Giám mục Giáo phận không phải một bên tranh chấp dân sự thông thường. Ngài là người có quyền và nghĩa vụ bảo vệ kỷ luật, sự hiệp thông và công ích của Giáo phận. Việc ngài mở một tiến trình hình sự đối với linh mục thuộc quyền không tự thân là hành vi lạm quyền.
Ngược lại, cũng không thể dùng quyền cai quản của Giám mục để gạt bỏ mọi câu hỏi về tính vô tư.
Khi chính thanh danh và thẩm quyền của người ra quyết định là đối tượng được cho là bị xâm phạm, tiêu chuẩn minh bạch phải cao hơn, chứ không thể thấp hơn.
Lập trường trung lập không phải là tránh nêu vấn đề. Trung lập là nhìn nhận cả hai mặt: Đức Giám mục có thẩm quyền hợp pháp, nhưng việc thực thi thẩm quyền ấy vẫn phải tuân theo công lý, quyền bào chữa và nguyên tắc vô tư.
Nếu tiến trình bị xác định thiếu khách quan thì sao?
Không phải mọi thiếu sót về thủ tục đều tự động làm toàn bộ sắc lệnh vô hiệu.
Khi thượng cầu, cơ quan cấp trên phải xem xét tính chất của thiếu sót, mức độ ảnh hưởng đến quyền bào chữa và liệu sai sót có tác động thực chất đến quyết định cuối cùng hay không.
Nếu nhận thấy tiến trình không bảo đảm khách quan, cơ quan có thẩm quyền có thể yêu cầu xem xét lại, bổ sung thủ tục, sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định. Các điều khoản về thượng cầu hành chính trao cho cấp trên quyền sửa chữa, thay thế hoặc thu hồi sắc lệnh bị khiếu nại. (Vatican)
Tuy nhiên, hiện nay chưa có quyết định xử phạt cuối cùng được công bố. Vì vậy, chưa thể khẳng định tiến trình đã bất công, quyết định sẽ bị hủy hay Đức cha Anphong chắc chắn phải rút khỏi vụ việc.
Điều có thể nói ở thời điểm này là vấn đề khách quan đã xuất hiện và cần được giải thích thuyết phục trong quá trình xử lý.
Cần công khai những bảo đảm nào?
Do tính chất đặc biệt của vụ việc, phía Giáo phận có thể làm rõ một số nội dung mà không cần công bố các chứng cứ thuộc diện bảo mật:
– Ai là người tiến hành điều tra sơ bộ?
– Người điều tra có độc lập với người cho rằng mình bị xúc phạm hay không?
– Hai vị hội thẩm được lựa chọn theo tiêu chí nào?
– Các hội thẩm có được tiếp cận đầy đủ bản bào chữa và toàn bộ chứng cứ hay không?
– Ai là người trực tiếp đánh giá các chứng cứ?
– Có sự tham vấn chuyên môn giáo luật độc lập hay không?
– Biện pháp nào được áp dụng để bảo đảm người ban hành quyết định không bị ảnh hưởng bởi lợi ích cá nhân?
Việc làm rõ những câu hỏi này không có nghĩa phải công bố toàn bộ hồ sơ. Đây là cách cho thấy tiến trình không chỉ hợp pháp về thẩm quyền mà còn đáng tin cậy về tính công bằng.
Giáo luật trao cho Đức cha Anphong, với tư cách Giám mục Giáo phận Vinh, thẩm quyền mở và tiến hành một thủ tục hình sự đối với linh mục thuộc quyền. Vì vậy, việc ngài ký các sắc lệnh không đương nhiên làm cho tiến trình vô hiệu.
Tuy nhiên, trong vụ việc này, Đức cha Anphong cũng là Đấng Bản quyền được cho là bị kích động chống đối, thù ghét hoặc bị tổn hại thanh danh. Nếu ngài tiếp tục là người trực tiếp đánh giá chứng cứ, xác định tội trạng và ban hành quyết định, câu hỏi về tính vô tư là có thật và không nên bị né tránh.
Điều 1448 đặt ra nguyên tắc người có lợi ích trong một vụ án không được đảm nhận vai trò xét xử; Điều 1342 §3 mở rộng nhiều quy định dành cho thẩm phán sang Bề trên ban hành hình phạt bằng sắc lệnh ngoại tư pháp. Dù việc áp dụng cụ thể còn cần được đánh giá bởi người có chuyên môn và cơ quan có thẩm quyền, đây có thể là một vấn đề đáng kể nếu vụ việc được đưa lên Tòa Thánh. (Vatican)
Vì vậy, nhận định cân bằng nhất là:
Đức cha Anphong không đương nhiên mất thẩm quyền chỉ vì ngài là người được cho là bị xúc phạm. Nhưng việc ngài vừa có liên hệ trực tiếp với hành vi bị cáo buộc, vừa có thể là người đưa ra quyết định cuối cùng đặt ra một vấn đề nghiêm túc về sự vô tư. Vấn đề ấy cần được bảo đảm bằng thủ tục minh bạch và có thể được Tòa Thánh xem xét nếu Cha Antôn thực hiện quyền thượng cầu.
✍️ Bạn có ý kiến hoặc lập luận với bài viết, vui lòng bình luận tại đây: Tin Công Giáo 24h