Khái niệm “án hình sự ngoại tư pháp” đang được nhiều người Công giáo quan tâm sau khi Tòa Giám mục Giáo phận Vinh công bố sắc lệnh mở vụ án hình sự ngoại tư pháp để xét xử linh mục Antôn Đặng Hữu Nam.
Đây là một thuật ngữ thuộc phạm vi Giáo luật Công giáo, không phải là “vụ án hình sự” theo nghĩa của pháp luật nhà nước. Vì vậy, khi tiếp nhận và chia sẻ thông tin, cần phân biệt rõ giữa luật đạo và luật đời để tránh những cách hiểu sai lệch.
Theo Bộ Giáo luật, tiến trình hình sự ngoại tư pháp là một thủ tục trong đó Đấng Bản quyền, chẳng hạn giám mục giáo phận, có thể xử lý một vụ việc hình sự giáo luật bằng sắc lệnh ngoài tòa án, thay vì mở một phiên tòa giáo luật theo thủ tục tư pháp đầy đủ.
Điều 1720 của Bộ Giáo luật quy định rằng, nếu Đấng Bản quyền xét thấy phải tiến hành bằng sắc lệnh ngoài tòa, ngài phải thông báo cho bị cáo biết cáo trạng và chứng cứ, cho bị cáo quyền tự biện hộ, cân nhắc các chứng cứ và luận cứ với hai hội thẩm, rồi mới có thể ban hành sắc lệnh nếu tội phạm được xác lập chắc chắn. (Vatican)
Nói một cách dễ hiểu, đây là tiến trình xử lý kỷ luật – hình sự trong nội bộ Giáo hội. Đối tượng của tiến trình này là những hành vi bị Giáo luật coi là tội phạm giáo luật. Kết quả, nếu có, là các hình phạt theo Giáo luật, chẳng hạn các biện pháp kỷ luật, hạn chế thi hành tác vụ, hoặc những hình phạt khác tùy bản chất và mức độ vi phạm. Tiến trình này không dẫn đến án tù hay các chế tài hình sự của nhà nước, vì nó không thuộc hệ thống công an, viện kiểm sát hay tòa án dân sự.
Trong Giáo hội hoàn vũ, án hình sự ngoại tư pháp không phải là điều xa lạ. Tòa Thánh đã nhiều lần nhắc đến thủ tục này trong các tài liệu hướng dẫn, đặc biệt đối với những vụ việc liên quan đến giáo sĩ.
Tài liệu hướng dẫn của Bộ Giáo lý Đức tin về một số điểm thủ tục cho biết, khi tội phạm được xác lập chắc chắn, Đấng Bản quyền hoặc vị được ủy quyền phải ban hành sắc lệnh kết thúc tiến trình, áp đặt hoặc tuyên bố hình phạt, hay áp dụng các biện pháp hình sự và việc sám hối thích hợp nhằm sửa chữa gương xấu, tái lập công lý và giúp người phạm lỗi hoán cải. (Vatican)
Điều này cho thấy tiến trình hình sự ngoại tư pháp vừa có tính kỷ luật, vừa có tính mục vụ. Giáo hội không chỉ nhằm “xử phạt” một cá nhân, nhưng còn hướng đến việc bảo vệ công ích, bảo vệ sự hiệp thông trong cộng đoàn, tái lập công lý và gìn giữ trật tự trong đời sống Giáo hội.
Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng việc mở một vụ án không đồng nghĩa với việc đã có kết luận sau cùng. Về nguyên tắc, bị cáo vẫn có quyền được biết cáo buộc, được biết chứng cứ và có cơ hội tự biện hộ theo quy định của Giáo luật.
Riêng tại Việt Nam, câu hỏi đặt ra là: trước đây đã từng có tiền lệ nào tương tự hay chưa? Cho đến nay, chưa thấy có một thống kê chính thức nào từ Hội đồng Giám mục Việt Nam hoặc các tòa án giáo luật cho biết đã từng có bao nhiêu vụ án hình sự ngoại tư pháp đối với linh mục được mở tại Việt Nam.
Vì thế, nếu viết báo chí, cần tránh khẳng định tuyệt đối rằng đây là “lần đầu tiên trong lịch sử Giáo hội Việt Nam”, vì có thể trước đây đã có những tiến trình giáo luật nội bộ nhưng không được công bố rộng rãi.
Tuy nhiên, có thể nói một cách thận trọng rằng: việc Tòa Giám mục Giáo phận Vinh công bố công khai sắc lệnh mở vụ án hình sự ngoại tư pháp đối với linh mục Antôn Đặng Hữu Nam là một diễn biến rất hiếm gặp trong đời sống Giáo hội tại Việt Nam.
Trang chính thức của Giáo phận Vinh đã đăng văn bản với tiêu đề “Sắc lệnh mở vụ án hình sự ngoại tư pháp xét xử linh mục Antôn Đặng Hữu Nam”, cho thấy đây không còn là thông tin truyền miệng hay suy đoán trên mạng xã hội, mà là một văn bản chính thức của giáo phận.
Sự việc này vì thế đang thu hút sự chú ý lớn của người Công giáo, không chỉ vì nhân vật liên quan là một linh mục được nhiều người biết đến, mà còn vì cách thức công bố công khai một tiến trình giáo luật vốn thường ít xuất hiện trước công chúng. Trong bối cảnh mạng xã hội dễ làm cho sự việc bị đẩy theo nhiều chiều hướng khác nhau, điều cần thiết là tiếp cận vấn đề bằng tinh thần bình tĩnh, chính xác và tôn trọng sự thật.
Từ góc nhìn Công giáo, đây là lúc các tín hữu cần hiểu đúng bản chất của “án hình sự ngoại tư pháp”: đó là một thủ tục Giáo luật, không phải vụ án hình sự ngoài xã hội; là tiến trình xem xét và phân định theo luật của Giáo hội, không phải một bản án đã hoàn tất; và là một biện pháp nhằm bảo vệ công ích, trật tự và sự hiệp thông trong cộng đoàn Dân Chúa.
Dù mỗi người có thể có những quan điểm khác nhau về sự việc, thái độ cần thiết nhất vẫn là tránh kết luận vội vàng, tránh công kích cá nhân, tôn trọng thẩm quyền Giáo hội và cầu nguyện cho tất cả những người liên hệ.
